شیمیدرمانی (Chemotherapy) یکی از روشهای اصلی درمان سرطان است که با استفاده از دارو، رشد و تقسیم سلولهای سرطانی را متوقف میکند یا باعث از بین رفتن آنها میشود.
بسیاری از داروهای شیمیدرمانی از طریق خون به قسمتهای مختلف بدن میرسند؛ بنابراین برای بعضی سرطانهای منتشرشده نیز کاربرد دارند.
بااینحال، همه بیماران مبتلا به سرطان به شیمیدرمانی نیاز ندارند. انتخاب درمان به نوع سرطان، مرحله بیماری، وضعیت عمومی بدن و نتایج آزمایشهای تخصصی بستگی دارد.
شیمی درمانی چگونه عمل میکند؟
داروهای شیمیدرمانی معمولاً فرایند تکثیر سلولها یا ساخت و ترمیم DNA را مختل میکنند.
ازآنجاکه بعضی سلولهای سالم مانند سلولهای مغز استخوان، پوشش دستگاه گوارش و فولیکولهای مو نیز بهسرعت تقسیم میشوند، ممکن است تحت تأثیر درمان قرار بگیرند.
به همین دلیل، بیمار ممکن است دچار خستگی، تهوع، کاهش سلولهای خونی یا ریزش مو شود.
شیمی درمانی برای چه هدفی انجام میشود؟
| هدف درمان | توضیح |
|---|---|
| درمان با هدف بهبودی | تلاش برای از بین بردن سرطان در موارد مناسب |
| شیمیدرمانی نئوادجوانت | کوچک کردن تومور پیش از جراحی |
| شیمیدرمانی ادجوانت | کاهش احتمال بازگشت سرطان پس از درمان اولیه |
| کنترل سرطان پیشرفته | کند کردن رشد بیماری یا کمک به افزایش طول عمر در بیماران منتخب |
| شیمیدرمانی تسکینی | کاهش علائمی مانند درد یا فشار ناشی از تومور |
هدف درمان باید قبل از شروع دورهها با بیمار مطرح شود.
انواع داروهای شیمی درمانی
| گروه دارویی | مثال | عملکرد اصلی |
|---|---|---|
| عوامل آلکیلهکننده | سیکلوفسفامید | آسیب به DNA |
| آنتیمتابولیتها | فلورواوراسیل (5-FU)، کپسیتابین | اختلال در ساخت مواد موردنیاز سلول |
| تاکسانها | پاکلیتاکسل، دوستاکسل | اختلال در تقسیم سلولی |
| داروهای پلاتینی | سیسپلاتین، کربوپلاتین | ایجاد آسیب در DNA |
| آنتراسیکلینها | دوکسوروبیسین | اختلال در عملکرد DNA و فرایندهای مرتبط |
در بعضی سرطانها ترکیبی از چند دارو تجویز میشود.
درمان هدفمند مانند تراستوزوماب و ایمونوتراپی با شیمیدرمانی معمول متفاوت هستند؛ هرچند ممکن است بخشی از یک برنامه درمانی مشترک باشند.
برای آشنایی با سایر روشها، راهنماهای انکولوژی و درمان سرطان و پرتودرمانی را در طبیبو مطالعه کنید.
شیمی درمانی چگونه انجام میشود؟
شیمیدرمانی بیشتر از طریق تزریق وریدی انجام میشود. بعضی داروها نیز به شکل قرص یا کپسول مصرف میشوند.
در برخی بیماران از پورت زیرپوستی برای تزریقهای مکرر استفاده میشود.
درمان معمولاً بهصورت سیکل یا دوره برنامهریزی میشود؛ یعنی پس از دریافت دارو، یک فاصله برای بازیابی بدن در نظر گرفته میشود.
مدت هر دوره بسته به دارو متفاوت است و ممکن است چند روز یا چند هفته باشد.
قبل از بعضی دورهها آزمایش شمارش سلولهای خونی و بررسی عملکرد کلیه یا کبد انجام میشود.
چند جلسه شیمی درمانی لازم است؟
تعداد جلسات برای همه بیماران یکسان نیست.
نوع سرطان، هدف درمان، داروهای انتخابشده، نتیجه آزمایشها و تحمل بیمار تعیین میکنند که درمان تا چه زمانی ادامه پیدا کند.
برای نمونه، برخی برنامهها چند دوره با فاصلههای مشخص دارند، اما در موارد دیگر درمان ممکن است طولانیتر باشد یا براساس پاسخ بیماری تغییر کند.
کم یا زیاد کردن جلسات بدون نظر انکولوژیست میتواند بر نتیجه درمان تأثیر بگذارد.
جدیدترین تحقیقات شیمی درمانی در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶
راهنمای علمی ۲۰۲۵ برای کنترل تهوع
انجمن پرستاری انکولوژی آمریکا (ONS) در آوریل ۲۰۲۵ شواهد مربوط به پیشگیری از تهوع و استفراغ ناشی از شیمیدرمانی را بهروزرسانی کرد.
در بعضی برنامههای دارویی با خطر بالای تهوع، ممکن است ترکیبی از داروهای ضدتهوع مانند مهارکننده گیرنده سروتونین، مهارکننده NK1، دگزامتازون و اولانزاپین استفاده شود.
نوع و تعداد داروهای ضدتهوع به رژیم شیمیدرمانی و شرایط بیمار بستگی دارد.
پژوهش نوامبر ۲۰۲۶؛ مراقبت شخصیسازیشده
در یک مقاله مروری منتشرشده در ۵ نوامبر ۲۰۲۶، Iihara روشهای جدید کنترل تهوع و استفراغ بیماران سرطانی را بررسی کرد.
این مرور نشان داد که با وجود بهبود پیشگیری از استفراغ، تهوع تأخیری و علائم ادامهدار پس از مراجعه همچنان از مشکلات مهم هستند.
پژوهشگر بر ثبت منظم علائم، توجه به خطرات فردی و تنظیم داروهای حمایتی متناسب با نیاز بیمار تأکید کرد.
این مقاله مرور تحقیقات مراقبت حمایتی است و به معنای کشف داروی جدیدی برای درمان قطعی سرطان نیست.
نقش آزمایشهای مولکولی
در بعضی سرطانها، آزمایش زیستنشانگرهای تومور به پزشک کمک میکند روشهای درمانی مناسب، از جمله درمان هدفمند یا ایمونوتراپی، را انتخاب کند.
اما همه تومورها دارای نشانگر قابلاستفاده نیستند و انجام آزمایش ژنتیکی بهتنهایی موفقیت درمان را تضمین نمیکند.
عوارض شیمی درمانی و راههای کنترل آنها
| عارضه احتمالی | اقدام حمایتی |
|---|---|
| تهوع و استفراغ | داروهای ضدتهوع تجویزشده |
| خستگی | تنظیم فعالیت و بررسی کمخونی |
| افت گلبول سفید | پیشگیری از عفونت و در موارد مناسب داروی محرک مغز استخوان |
| زخم دهان | مراقبت دهان و درمان توصیهشده |
| ریزش مو | مشاوره و گاهی استفاده از کلاه خنککننده |
| گزگز یا بیحسی دستوپا | اطلاع زودهنگام به پزشک و بررسی داروها |
برخی داروها ممکن است عوارض طولانیمدت بر اعصاب، قلب، کلیهها، شنوایی یا باروری داشته باشند.
اگر قصد فرزندآوری در آینده دارید، درباره حفظ باروری پیش از شروع درمان با پزشک مشورت کنید.
تب بعد از شیمی درمانی؛ چه زمانی خطرناک است؟
افت گلبولهای سفید میتواند باعث افزایش خطر عفونت شدید شود.
در زمان شیمیدرمانی، تب ۳۸ درجه سانتیگراد یا بیشتر نیازمند تماس فوری با تیم درمان و ارزیابی اورژانسی مطابق دستور آنهاست.
منتظر بالا رفتن بیشتر تب نمانید. لرز شدید، تنگی نفس، گیجی یا ضعف شدید نیز از علائم هشدار هستند.
هزینه به نوع دارو، تعداد دورهها، مرکز درمانی، آزمایشهای لازم، خدمات تزریق و پوشش بیمه بستگی دارد.
سوالات متداول شیمی درمانی
آیا شیمی درمانی همیشه باعث ریزش مو میشود؟
خیر. بعضی داروها ریزش موی شدید ایجاد میکنند، اما این عارضه در تمام رژیمها اتفاق نمیافتد.
آیا شیمی درمانی درد دارد؟
تزریق معمولاً نباید درد شدید ایجاد کند. درد یا سوزش در محل تزریق را فوراً به پرستار اطلاع دهید.
از کجا بفهمیم شیمی درمانی مؤثر است؟
پزشک با معاینه، تصویربرداری، آزمایشهای خونی و در موارد مناسب نشانگرهای توموری پاسخ درمان را بررسی میکند.
آیا شیمی درمانی سرطان را کاملاً درمان میکند؟
برای بعضی سرطانها امکان درمان با هدف بهبودی وجود دارد؛ در بیماریهای دیگر هدف، کنترل سرطان یا کاهش علائم است.
آیا میتوان در دوران شیمی درمانی کار کرد؟
بعضی بیماران میتوانند فعالیت خود را ادامه دهند، اما برنامه کاری باید با خستگی، خطر عفونت و زمان جلسات هماهنگ شود.
انتخاب متخصص شیمی درمانی در طبیبو
طراحی برنامه شیمیدرمانی باید توسط متخصص انکولوژی پزشکی یا فوقتخصص خون و سرطان انجام شود.
در طبیبو میتوانید فوقتخصصهای خون و سرطان را بررسی و اطلاعات حرفهای، خدمات و موقعیت جغرافیایی آنها را مقایسه کنید.
منابع علمی
۱. مؤسسه ملی سرطان آمریکا؛ راهنمای شیمیدرمانی، بازبینی ۲۰۲۵
۲. انجمن پرستاری انکولوژی؛ پیشگیری از تهوع ناشی از شیمیدرمانی، شواهد ۲۰۲۵
۳. Iihara، سال ۲۰۲۶؛ بهینهسازی درمان ضدتهوع و مراقبت حمایتی
۴. مؤسسه ملی سرطان آمریکا؛ آزمایشهای زیستنشانگر در درمان سرطان
۵. انجمن سرطان آمریکا؛ تب و عفونت هنگام درمان سرطان
۶. مؤسسه ملی سرطان آمریکا؛ حفظ باروری پیش از درمان
این مقاله براساس اطلاعات پزشکی موجود تا نوامبر ۲۰۲۶ تهیه شده و جایگزین تشخیص، درمان یا توصیه مستقیم انکولوژیست نیست.
